Shadows of Forgotten Ancestors (Sergei Parajanov, 1965)

Veel historische films – zeker in de categorie ‘epische oorlogsfilm’ – compenseren het gebrek aan feitelijke nauwkeurigheid met een sterke emotionele authenticiteit. De film hoeft niet per se vast te houden aan elk historisch feitje, zolang hij er maar in slaagt over te kunnen brengen hoe het leven er toentertijd ‘werkelijk uit had kunnen zien’. Toedeledokie ‘history’, welkom ‘story’. Maar hoe goed die films een bepaalde periode in de regel – lang leve de generalisering – ook weergeven, vaak schemert het heden er spijkerhard doorheen. Denk aan het taalgebruik, de gedragingen of een te gestileerde mise-en-scène. Shadows of Forgotten Ancestors laat echter zien hoe het anders kan. Het is een (etnologische) film die daadwerkelijk uit een krocht van een primitief boerendorp lijkt voort te spruiten. En die ondanks of juist dankzij dit alles is gelardeerd met een flinke scheut aan modernistische beeldtaal.

Een simpel liefdesdrama?

Parajanov gebruikt een Romeo en Julia-achtig verhaaltje als kapstok om daar het doldwaze levensgevoel van de Hutsuls in een afgelegen plek in Oekraïne mee over te brengen. Ivan heeft van jongs af aan een crush op Marishka, een meisje afkomstig uit een familie die al jaren met de vader van Ivan wedijvert. Maar natuurlijk overwint de liefde alles. De twee tortelduiven gaan in het geniep helemaal los. Even lijkt het pais en vree, maar snel volgt een ongeluk waarbij Marishka sterft. De eenzaamheid volgt en Ivan lijkt ontroostbaar. Plots verschijnt er echter een nieuwe vrouw, Palagna, en een huwelijk lijkt onvermijdelijk. Ivan wordt overmand door blijdschap, totdat de spookachtige verschijning van Marishka vanuit het niets opdoemt en hij weer wordt geconfronteerd met de liefde van vroeger. Palagna is radeloos en zoekt hulp bij een tovenaar, maar dit alles mag niet baten, want uiteindelijk legt ook Ivan het loodje.

Het simpele narratief wordt vrij rechtlijnig gepresenteerd, maar omdat de regisseur eigenlijk iets heel anders op het oog heeft – de alledaagse beleving van een volk -, wordt de coherente blik zo nu en dan teniet gedaan. Toch zou het oneerlijk zijn om de film hier geheel op af te rekenen; niet voor niets geeft hij aan het begin ervan al de waarschuwing dat het een ‘poëtisch drama’ is. Natuurlijk is nu niet meteen alles geoorloofd, maar toch is het een duidelijk teken aan de wand om het perspectief te verschuiven.

Christendom, paganisme en een beeldtaal waar je u tegen zegt

Vooral de vreemde wisselwerking tussen het christendom en het paganisme springt in het oog. Enerzijds is er het streng christelijke geloof, dat vooral zijn weerklank vindt in het steeds maar weer toezingen van God, de godganse tijd – the hurting never stops. Anderzijds onttrekken de dorpsbewoners zich het merendeel van de tijd aan deze christelijke traditie: het treurspel van Ivan dat leidt tot het aanroepen van Goden, Palagna die in haar blootje de geesten verzoekt, carnavaleske kostumering tijdens Kerst en een aparte huwelijksvoltrekking. Deze mystieke dimensie wordt nog eens extra versterkt door de prachtige beeldtaal van Parajanov: whip pans langs kleurrijke bloemenvelden, de camera die alsmaar 360 graden rondom sparrenbomen draait, de interessante low-angle framing in het bos – waar de wonderschone natuur Parajanov sowieso al een handje helpt -, de overschakeling naar zwart-wit (wanneer het Grote Lijden van Ivan is aangebroken) en het vreemde gebruik van non-diëgetische elementen (zoals de rode paarden). Deze stilistische keuzes versterken de authenticiteit van de gemeenschap in plaats van dat ze de kijker steeds bewust maken van de gekunsteldheid ervan. Juist omdat het paganisme de scepter zwaait, komt de curieuze beleving van het dorp beter in zicht.

Dat neemt echter niet weg dat de film een ver-van-mijn-bed-show blijft. Hoewel de curieuze beleving alleraardigst wordt uitgedrukt, blijft het voor de simpele boerenlul uit het Westen moeilijk om hierin mee te gaan. De reden hiervoor lijkt me duidelijk: de context ontbreekt, waardoor ik aan het eind van de film niets wijzer ben geworden. De betekenis van alle symboliek blijft bijvoorbeeld achterwege. In die zin doet de titel van de film zijn naam eer aan: de voorouders blijven ronddwalen in het schimmenrijk, zonder dat ze onverhuld hun ware gezicht kunnen laten zien.